علت چپ و راست بودن فرمان ماشین
تا به حال به این فکر کرده‌اید که چرا در برخی کشورها فرمان ماشین سمت راست (RHD) و در برخی دیگر سمت چپ (LHD) است؟ اگر هنگام تماشای فیلم‌های بریتانیایی یا مسابقات رالی دقت کرده باشید، متوجه شده‌اید که راننده در سمت مخالفِ خودروهای داخلی ما می‌نشیند.
این که چرا صندلی راننده و فرمان در کشورهای مختلف جابجا می‌شود، یک تصادف ساده نیست؛ بلکه ریشه در تاریخ، جنگ، قوانین راهنمایی و رانندگی و حتی ارگونومی بدن انسان دارد. در این مقاله جامع از وبلاگ، قصد داریم به بررسی دقیق علت چپ و راست بودن فرمان ماشین، تاریخچه آن و تأثیراتش بر صنعت خودروسازی بپردازیم.
تاریخچه فرمان؛ چرا سمت چپ یا راست؟
برای درک اینکه چرا جهت فرمان در خودروها متفاوت است، باید به گذشته‌های دور و زمانی که اسب‌ها و درشکه وسیله اصلی حمل‌ونقل بودند، سفر کنیم.
۱. دلیل تاریخی: قانون اسب‌سواران قرون وسطی
انسان‌ها هزاران سال قبل از اختراع خودرو، قوانین تردد خود را شکل داده بودند.
- سمت چپ جاده: در زمان قرون وسطی، بیشتر شوالیه‌ها و جنگجویان راست‌دست بودند. آن‌ها شمشیر خود را در غلافِ سمت چپ می‌بستند تا با دست راست به راحتی آن را بکشند. هنگام سوارکاری، برای اینکه بتوانند با افراد روبه‌رو (که ممکن بود دشمن باشند) بجنگند یا به نشانه صلح دست راست (دست دادن) را جلو بیاورند، ترجیح می‌دادند در سمت چپ جاده حرکت کنند. این مسئله باعث شد بریتانیا و بسیاری از مستعمراتها به سمت چپ رانندگی کردن عادت کنند.
- سمت راست جاده: در اواخر قرن هجدهم، در آمریکا و فرانسه، درشکه‌های بزرگ برای حمل بار به کار می‌رفتند. این درشکه‌ها صندلی راننده نداشتند و راننده روی اسبِ عقب و سمت چپ می‌نشست تا با دست راست (که شلاق را نگه می‌داشت) تسلط بهتری داشته باشد. برای اینکه راننده بتواند درشکه‌های دیگر را ببیند و با آن‌ها برخورد نکند، از سمت راست جاده حرکت می‌کرد.
۲. نقش ناپلئون بناپارت در قانون سمت راست
ناپلئون بناپارت یکی از طرفداران سرسخت حرکت در سمت راست بود. او با فتوحات خود، قانون حرکت در سمت راست جاده را در بسیاری از کشورهای اروپایی نهادینه کرد. در مقابل، بریتانیا که هیچ‌گاه به تسخیر ناپلئون درنیامد، سنت دیرینه خود یعنی حرکت در سمت چپ را حفظ کرد.
چرا خودروهای امروزی فرمان چپ (LHD) یا راست (RHD) هستند؟
با اختراع خودرو در اواخر قرن نوزدهم، خودروسازان باید تصمیم می‌گرفتند که فرمان را در کدام سمت قرار دهند. این تصمیم کاملاً به سمتِ رانندگی در آن کشور بستگی دارد. قاعده کلی در صنعت خودرو بسیار ساده است: فرمان همیشه در سمتی قرار می‌گیرد که به لبه بیرونی جاده نزدیک‌تر باشد تا راننده دید بهتری نسبت به ترافیک روبرو داشته باشد.
خودروهای فرمان چپ (Left-Hand Drive – LHD)
در کشورهایی که رانندگی از سمت راست جاده انجام می‌شود (مانند ایران، ایالات متحده، اکثر کشورهای اروپایی و چین)، فرمان در سمت چپ کابین قرار دارد.
- مزیت: راننده تسلط کاملی بر لاین مقابل دارد و هنگام سبقت گرفتن از خودروهای جلویی، دید کافی نسبت به خودروهای در حال حرکت در جهت مخالف دارد.
- پوشش بازار: بیش از ۶۵ درصد خودروهای جهان از نوع فرمان چپ هستند.
خودروهای فرمان راست (Right-Hand Drive – RHD)
در کشورهایی که رانندگی از سمت چپ جاده انجام می‌شود (مانند بریتانیا، استرالیا، ژاپن، هند و آفریقای جنوبی)، فرمان در سمت راست کابین قرار دارد.
- تاریخچه در ژاپن: جالب است بدانید ژاپن استعمار بریتانیا نبود، اما سامورایی‌ها شمشیرهای خود را در سمت چپ می‌بستند تا با برخورد نکردن به دیگران، از سمت چپ راه بروند. این سنت پس از ورود خودروها به ژاپن نیز حفظ شد.
آیا جایگاه فرمان روی عملکرد فنی ماشین تأثیر دارد؟
یکی از سوالات رایج خریداران خودرو این است که آیا مکانیزم فنی خودروهای فرمان راست و فرمان چپ با هم فرق دارد؟
پاسخ کوتاه این است: خیر، اصول مهندسی یکی است، اما چیدمان قطعات داخل کاپوت ممکن است کمی متفاوت باشد.
- جعبه فرمان و اتصالات: سیستم اتصالات فرمان (مانند جعبه فرمان، سیبک‌ها و بازوها) به‌صورت آینه‌ای طراحی می‌شود تا با جهت قرارگیری فرمان همخوانی داشته باشد.
- محل پدال‌ها: ترتیب پدال‌ها در هر دو نوع خودرو یکسان است (به ترتیب از چپ به راست: کلاچ، ترمز، گاز در خودروهای دنده‌ای؛ و ترمز و گاز در خودروهای اتوماتیک)، اما موقعیت آن‌ها متناسب با محل نشستن راننده جابجا می‌شود.
- موتور و سایر اجزا: در بیشتر خودروهای مدرن، طراحان سعی می‌کنند اتاق موتور را به گونه‌ای طراحی کنند که پلتفرم قابلیت تبدیل از LHD به RHD را داشته باشد، هرچند گاهی لوله‌کشی ترمز، سیستم تهویه مطبوع و سیم‌کشی‌ها نیاز به تغییر دارند.
چرا واردات خودروهای فرمان راست به ایران ممنوع است؟
در ایران بر اساس قوانین راهنمایی و رانندگی، تردد و واردات خودروهای فرمان راست ممنوع است. دلیل این امر کاملاً منطقی و بر اساس ایمنی است:
- مشکل در سبقت‌گرفتن: در جاده‌های دوطرفه ایران، راننده خودروی فرمان راست برای سبقت گرفتن باید کل خودرو را به سمت لاین مخالف ببرد تا دید کافی به دست آورد که این کار ریسک تصادفات شاخ به شاخ را به شدت بالا می‌برد.
- مشکل در عوارضی‌ها و پارکینگ‌ها: بیشتر دستگاه‌های عوارضی، کارت‌پارک‌ها و دکه‌های پرداخت الکترونیکی در ایران برای خودروهای فرمان چپ طراحی شده‌اند.
- میدان دید محدود: راننده در خودروی فرمان راست، تسلط کمتری بر شانه خاکی سمت چپ و جدول‌ها دارد.
نتیجه‌گیری
علت چپ و راست بودن فرمان ماشین در یک جمله خلاصه می‌شود: تبعیت از قوانین جهت تردد در هر کشور. در حالی که ریشه این تفاوت به تاریخ جنگجویان قرون وسطی و درشکه‌ها بازمی‌گردد، امروزه استانداردهای بین‌المللی ایمنی تعیین‌کننده این موضوع هستند. فرقی نمی‌کند فرمان ماشین در سمت چپ باشد یا راست، مهم این است که زیرساخت‌های جاده‌ای و مهندسی خودرو در هماهنگی کامل با یکدیگر باشند تا ایمنی سرنشینان تضمین شود.
اگر شما هم نظری درباره تفاوت خودروهای فرمان راست و چپ دارید، در بخش دیدگاه‌ها با ما به اشتراک بگذارید!