چی میشه ک ماشین یاتاقان میزنه
شنیدن عبارت «ماشین یاتاقان زده» برای هر رانندهای کابوس است. این اتفاق یکی از جدیترین و هزینهبرترین آسیبهایی است که میتواند برای موتور خودرو رخ دهد؛ آسیبی که در صورت بیتوجهی، حتی ممکن است به تعویض کامل بلوک موتور بینجامد.
اما واقعاً چی میشه که ماشین یاتاقان میزنه؟ چه اتفاقی درون موتور میافتد که این قطعه حساس از کار میافتد و چطور میتوان از بروز این خسارت سنگین جلوگیری کرد؟
در این مقاله از مجله تخصصی خودرو، قصد داریم به زبان ساده اما کارشناسی، سیر تا پیاز یاتاقان زدن، علائم آن و راههای جلوگیری از آن را بررسی کنیم. اگر میخواهید از موتور خودروی خود محافظت کنید، تا پایان این مطلب همراه ما باشید.
یاتاقان چیست و چه وظیفهای در موتور دارد؟
پیش از آنکه به علت یاتاقان زدن بپردازیم، بهتر است بدانیم خود «یاتاقان» چیست.
در موتور خودرو، قطعات فلزی متحرک زیادی با سرعت بسیار بالا در کنار هم میچرخند و حرکت میکنند. دو قطعه اصلی که ارتباط مستقیمی با هم دارند، میللنگ و شاتون هستند. یاتاقانها در واقع بالشتکها یا ورقههای فلزی نیمدایرهای (ورقههای باریک از جنس آلیاژهای نرم مثل برنز، آلومینیوم و ببت) هستند که بین میللنگ و شاتون قرار میگیرند.
وظایف اصلی یاتاقان:
- کاهش اصطکاک: جلوگیری از تماس مستقیم فلز با فلز (بین میللنگ و شاتون).
- تسهیل حرکت: روانسازی حرکت چرخشی میللنگ.
- جذب ضربه: مستهلک کردن ضربات ناشی از احتراق در سیلندر.
برای اینکه یاتاقان بتواند وظیفه خود را به درستی انجام دهد، همواره باید لایهای باریک از روغن موتور بین یاتاقان و میللنگ وجود داشته باشد.
منظور دقیق از «یاتاقان زدن» چیست؟
وقتی میگوییم ماشین یاتاقان زده، یعنی به هر دلیلی (که در ادامه میخوانید)، لایه روغن بین یاتاقان و میللنگ از بین رفته است.
با از بین رفتن روغن، اصطکاک شدیدی بین این دو قطعه فلزی ایجاد میشود. این اصطکاک گرمای فوقالعاده زیادی تولید میکند. بر اثر این گرمای شدید:
- یاتاقان تغییر شکل میدهد و میسوزد.
- آلیاژ نرم روی یاتاقان ذوب میشود.
- یاتاقان به میللنگ میچسبد (اصطلاحاً قفل میکند) یا دچار ساییدگی شدید میشود.
در این حالت، موتور صدای بسیار ناهنجاری تولید کرده و در نهایت از کار میافتد.
اصلیترین علتهای یاتاقان زدن خودرو چیست؟
یاتاقان زدن اتفاقی نیست که یکباره و بدون دلیل رخ دهد. معمولاً خطاهای انسانی، عدم سرویس به موقع یا نقص در سیستم روغنرسانی دلیل اصلی آن است. مهمترین دلایل عبارتند از:
۱. نرسیدن روغن یا کمبود روغن موتور (مهمترین علت)
روغن، حیاتیترین ماده برای زنده ماندن یاتاقان است. اگر سطح روغن موتور به دلیل روغنسوزی، نشتی یا عدم بررسی دورهای کاهش یابد، پمپ روغن (اولمپ) نمیتواند فشار لازم را ایجاد کند. در نتیجه روغن به یاتاقانها نمیرسد و در عرض چند ثانیه اصطکاک باعث تخریب یاتاقان میشود.
۲. استفاده از روغن موتور بیکیفیت یا نامناسب
هر خودرویی به روغن با ویسکوزیته (گرانروی) مشخصی نیاز دارد. استفاده از روغنهای تقلبی، بیکیفیت یا روغنی که ویسکوزیته آن با استانداردهای کارخانه سازنده خودرو مطابقت ندارد، باعث میشود که لایه محافظ روغن روی یاتاقان تشکیل نشود یا در اثر گشتاور بالا سریعاً از بین برود.
۳. خرابی پمپ روغن (Oil Pump)
پمپ روغن قلب تپنده سیستم روانکاری موتور است. اگر اویلمپ ضعیف شود یا از کار بیفتد، حتی اگر موتور پر از بهترین روغن باشد، روغنرسانی به قطعات بالایی و یاتاقانها متوقف شده و موتور در کوتاه ترین زمان ممکن یاتاقان میزند.
۴. داغ شدن بیش از حد موتور (جوش آوردن)
وقتی سیستم خنککننده خودرو (رادیاتور، ترموستات، فن یا واترپمپ) دچار مشکل شود و موتور جوش بیاورد، دمای موتور به شدت بالا میرود. گرمای بیش از حد باعث «شکست حرارتی روغن» میشود؛ یعنی روغن خاصیت روانکاری و ویسکوزیته خود را از دست میدهد و مانند آب رقیق میشود. در این شرایط روغن توانایی جدانگه داشتن قطعات را ندارد.
۵. تعویض نکردن به موقع فیلتر روغن
فیلتر روغن وظیفه جذب ناخالصیها و برادههای فلزی را دارد. اگر فیلتر روغن را به موقع (همراه با هر بار تعویض روغن) عوض نکنید، منافذ آن مسدود میشود. در این حالت سوپاپ اطمینان فیلتر باز شده و روغن کثیف و حاوی ذرات براده وارد موتور میشود. این ذرات مانند سمباده روی یاتاقان خط میاندازند و آن را نابود میکنند.
۶. رانندگی با دور موتور بسیار بالا (فشار به موتور)
فشار آوردن بیمورد به موتور، رانندگی طولانیمدت در کاتآف (Cut-off) یا فشار آوردن به خودرو زمانی که موتور هنوز سرد است، فشار مضاعفی به یاتاقانها وارد کرده و لایه روغن را زیر بار شدید میشکند.
علائم و نشانههای یاتاقان زدن ماشین
یاتاقان زدن معمولاً نشانههایی دارد که اگر به موقع متوجه آنها شوید، میتوانید از نابودی کامل موتور جلوگیری کنید.
- صدای تقتق (تقهزدن) از موتور: مهمترین نشانه یاتاقان زدن، شنیده شدن صدای لقلق یا تقتق فلزی از بخش پایینی موتور است. این صدا با گاز دادن و بالا رفتن دور موتور، سریعتر و شدیدتر میشود.
- روشن شدن چراغ روغن (چراغ علاءالدین): اگر در حین رانندگی، چراغ چک یا چراغ روغن خودرو (بهویژه در حالت درجا کار کردن) روشن شد یا چشمک زد، نشاندهنده افت شدید فشار روغن است.
- قفل شدن موتور (استارت نخوردن): در مراحل پیشرفته، یاتاقان به میللنگ میچسبد و موتور اصطلاحاً «گیرپاژ» میکند. در این حالت استارت زدن هیچ اثری ندارد و موتور اصلاً نمیچرخد.
- افت توان شدید خودرو و داغ شدن سریع: به دلیل اصطکاک شدید درون موتور، خودرو جان کافی برای حرکت ندارد و آمپر آب به سرعت بالا میرود.
هنگام یاتاقان زدن ماشین چه کار کنیم؟
اگر در حال رانندگی متوجه صدای ناهنجار تقتق یا روشن شدن چراغ روغن شدید، زمان بسیار حیاتی است:
- بلافاصله خودرو را متوقف کنید: به حاشیه امن جاده بروید.
- موتور را خاموش کنید: حتی یک ثانیه روشن ماندن بیشتر موتور میتواند خسارت را چند برابر کند.
- به هیچ وجه استارت نزنید: سعی نکنید با ماشین تا تعمیرگاه بروید.
- با امداد خودرو تماس بگیرید: ماشین باید حتماً با خودروبر یا یدککش به تعمیرگاه معتبر منتقل شود.
چگونه از یاتاقان زدن خودرو جلوگیری کنیم؟ (چکلیست طلایی)
پیشگیری از یاتاقان زدن بسیار سادهتر و بینهایت ارزانتر از تعمیر آن است. با رعایت این چند نکته ساده، طول عمر موتور خود را تضمین کنید:
- سطح روغن را منظم چک کنید: حداقل هفتهای یکبار گیج روغن را بکنید و از کافی بودن سطح آن مطمئن شوید.
- روغن و فیلتر را به موقع عوض کنید: روغن موتور را بر اساس کیلومتر پیشنهادی (معمولاً هر ۵۰۰۰ تا ۷۰۰۰ کیلومتر) و همزمان با فیلتر روغن تعویض کنید.
- از روغن اصل و باکیفیت استفاده کنید: هرگز برای چند تومان ارزانتر، روغن تقلبی یا نامناسب با پایه موتور خود نخرید.
- به سیستم خنککننده توجه کنید: سلامت رادیاتور، ضدیخ، ترموستات و فنها را بررسی کنید تا موتور جوش نیاورد.
- با موتور سرد فشار نیاورید: صبحها پس از روشن کردن ماشین، اجازه دهید ۱ تا ۲ دقیقه موتور گرم شود و سپس با آرامش حرکت کنید.
- به چراغهای هشدار توجه کنید: روشن شدن چراغ روغن را هرگز نادیده نگیرید.
جمعبندی
در پاسخ به این سوال که «چی میشه که ماشین یاتاقان میزنه؟» پاسخ کوتاه این است: اختلال در روغنرسانی و اصطکاک مستقیم قطعات فلزی موتور.
موتور خودرو مانند بدن انسان است و روغن، حکم خون را در رگهای آن دارد. اگر خونرسانی قطع شود، ارگانها از کار میافتند. با بررسی دورهای سطح روغن، استفاده از روانسازهای باکیفیت و توجه به صداهای غیرعادی موتور، میتوانید برای همیشه با کابوس یاتاقان زدن خداحافظی کنید و هزینههای سنگین تعمیرگاهی را از دوش خود بردارید.