بهترین درجه ترموستات تابستانه و زمستانه خودروها
موتور خودرو برای اینکه بهترین عملکرد، کمترین میزان مصرف سوخت و حداقل استهلاک را داشته باشد، باید در یک محدوده دمایی مشخص کار کند. وظیفه حیاتی حفظ این تعادل دمایی بر عهده قطعه‌ای کوچک اما بسیار مهم به نام «ترموستات» است. بسیاری از رانندگان بر این باورند که در فصل تابستان باید ترموستات را از خودرو خارج کرد یا از ترموستاتی با درجه متفاوت استفاده نمود. اما آیا این باور حقیقت دارد؟
در این مقاله تخصصی از وبلاگ، قصد داریم به بررسی دقیق بهترین درجه ترموستات تابستانه و زمستانه خودروها بپردازیم، وظیفه این قطعه را زیر ذره‌بین ببریم و به این سوال پاسخ دهیم که آیا واقعاً به تعویض فصلی ترموستات نیاز است یا خیر.
ترموستات خودرو چیست و چگونه کار می‌کند؟
پیش از اینکه به سراغ درجات مختلف ترموستات برویم، بهتر است عملکرد آن را به طور خلاصه مرور کنیم. ترموستات در واقع یک شیر مکانیکی یا مومی است که میان موتور و رادیاتور قرار دارد.
- زمان استارت سرد: وقتی خودرو را صبح‌ها روشن می‌کنید، موتور سرد است. در این حالت ترموستات کاملاً بسته است تا مایع خنک‌کننده (آب و ضد یخ) فقط درون موتور بچرخد و موتور سریع‌تر به دمای مطلوب کاری (معمولاً بین ۸5 تا ۹۵ درجه سانتی‌گراد) برسد.
- زمان گرم شدن موتور: وقتی موتور به دمای استاندارد می‌رسد، موم درون ترموستات منبسط شده و شیر را باز می‌کند تا آب داغ به رادیاتور هدایت شود و توسط جریان هوا خنک گردد.
اگر ترموستات وجود نداشته باشد یا خراب شود، موتور همیشه سرد می‌ماند که این امر منجر به افزایش سوخت، سایش زودهنگام قطعات داخلی موتور و رسوب روغن می‌گردد.
آیا چیزی به نام «ترموستات تابستانه» و «ترموستات زمستانه» وجود دارد؟
پاسخ کوتاه این است: خیر، از نظر فنی قطعه‌ای به نام ترموستات تابستانه یا زمستانه وجود خارجی ندارد.
برخی مکانیک‌های سنتی توصیه می‌کنند که در تابستان از ترموستات با درجه پایین‌تر (مثلاً ۷۵ درجه) و در زمستان از ترموستات استاندارد استفاده کنید. اما مهندسان خودروسازی این نظریه را کاملاً رد می‌کنند. خودروهای مدرن امروزی با کامپیوترها (ECU) و سنسورهای دقیقی کنترل می‌شوند که برای کارکرد در یک بازه دمایی خاص طراحی شده‌اند. تغییر دادن خودسرانه دمای ترموستات بر اساس فصل، می‌تواند سیستم مدیریت موتور را دچار اختلال کند.
با این حال، در برخی مناطق بسیار گرمسیر یا برای خودروهای قدیمی‌تر که مستعد جوش آوردن هستند، گاهی از ترموستات‌هایی با چند درجه اختلاف (مثلاً ۷۹ درجه به جای ۸۲ یا ۸۸ درجه) استفاده می‌شود که این کار نیز باید با احتیاط و مشورت کارشناس انجام شود.
بهترین درجه ترموستات برای خودروها چقدر است؟
درجه ترموستات بر اساس دمایی که در آن شروع به باز شدن می‌کند (Opening Temperature) روی بدنه آن حک می‌شود. در ادامه، استانداردترین درجات ترموستات برای خودروهای رایج در بازار ایران را بررسی می‌کنیم:
۱. ترموستات ۷۵ درجه (مناسب برای شرایط خاص)
این ترموستات زودتر از حد استاندارد باز می‌شود. معمولاً در خودروهای قدیمی، مسابقه‌ای یا خودروهایی که در مناطق بسیار گرم جنوب کشور تردد دارند و سیستم خنک‌کننده آن‌ها ضعیف است، استفاده می‌شود. استفاده از این ترموستات در مناطق سردسیر توصیه نمی‌شود، زیرا موتور مدت زیادی سرد می‌ماند.
۲. ترموستات ۸۲ درجه (استاندارد رایج)
این دما یکی از محبوب‌ترین و ایمن‌ترین درجات برای بسیاری از خودروهای کاربراتوری و برخی خودروهای انژکتوری قدیمی‌تر (مانند پژو ۴۰۵ با موتور XU7 در برخی مدل‌ها یا پراید) است. این دما تعادل خوبی میان گرمایش سریع موتور و جلوگیری از جوش آوردن ایجاد می‌کند.
۳. ترموستات ۸۸ الی ۹۲ درجه (استاندارد خودروهای مدرن)
امروزه اکثر خودروهای انژکتوری جدید (مانند خانواده پژو ۲۰۶، سمند EF7، دنا، تیبا، شاهین و خودروهای وارداتی) با ترموستات‌های ۸۸ یا ۹۱ درجه عرضه می‌شوند. دلیل این امر این است که موتورهای مدرن برای داشتن احتراق کامل‌تر، کاهش آلایندگی و بهینه‌سازی مصرف سوخت، نیاز دارند در دمای نسبتاً بالاتری کار کنند.
یک نکته مهم: تصور اینکه موتور با ترموستات ۸۸ درجه زودتر جوش می‌آورد اشتباه است. نقطه جوش آب تحت فشارِ درب رادیاتور (معمولاً ۱.۱ بار) به بالای ۱۲۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد، بنابراین دمای کاری ۹۰ درجه برای موتور کاملاً طبیعی و ایمن است.
چرا برخی افراد اصرار بر تعویض فصلی ترموستات دارند؟
باور غلطِ لزوم استفاده از ترموستات خنک‌تر در تابستان، ریشه در چند مشکل رایج دارد:
- رسوب گرفتگی رادیاتور: اگر رادیاتور خودرو کثیف باشد، موتور در تابستان داغ می‌کند. راننده به جای رسوب‌زدایی یا تعویض آب رادیاتور، اقدام به درآوردن ترموستات یا انداختن ترموستات دما پایین می‌کند که این یک راه‌حل موقتی و آسیب‌زاست.
- خرابی فن خنک‌کننده: گاهی دور تند فن خودرو کار نمی‌کند و موتور جوش می‌آورد. مقصر اصلی فن یا رله آن است، نه ترموستات.
- عدم استفاده از ضد یخ: برخی فکر می‌کنند ضد یخ فقط برای زمستان است! در حالی که ضد یخ نقطه جوش آب را بالا می‌برد و از جوش آوردن در تابستان جلوگیری می‌کند.
عواقب خارج کردن ترموستات از خودرو در تابستان
بسیاری از افراد ناآگاه در فصل تابستان ترموستات را از خودرو خارج می‌کنند تا آب راحت‌تر جریان یابد. این کار خطرات بزرگی به همراه دارد:
- مصرف سوخت بالا: وقتی موتور به دمای کاری نرسد، کامپیوتر خودرو تصور می‌کند موتور هنوز سرد است و پاشش سوخت را افزایش می‌دهد تا موتور گرم شود.
- فرسایش زودهنگام قطعات: روغن موتور در دمای پایین گرانروی (غلظت) متفاوتی دارد و نمی‌تواند به خوبی قطعات را روانکاری کند. این امر باعث سایش پیستون‌ها و سیلندرها می‌شود.
- رسوب روغن (Sludge): کارکرد مداوم در دمای پایین باعث جمع شدن بخار آب و سوخت خام در روغن موتور و تشکیل لجن می‌شود.
- خرابی سیستم گرمایش کابین: در فصل سرما (یا حتی در شب‌های خنک تابستان) بخاری خودرو به خوبی کار نخواهد کرد.
چک‌لیست آماده‌سازی سیستم خنک‌کننده برای تابستان و زمستان
به جای دستکاری کردن درجه ترموستات، بهتر است به جای آن اقدامات استاندارد زیر را فصلی انجام دهید:
- بررسی سلامت ترموستات: ترموستات قطعه‌ای مصرفی است و بهتر است هر ۲ سال یک‌بار (یا همزمان با تعویض تسمه تایم و مایع خنک‌کننده) تعویض شود.
- چک کردن مایع خنک‌کننده (آب و ضد یخ): نسبت ۵۰-۵۰ آب و ضد یخ بهترین ترکیب برای تمام فصول است. ضد یخ از زنگ‌زدگی سیستم نیز جلوگیری می‌کند.
- شستشوی رادیاتور: رسوبات داخل رادیاتور را هر سال یک‌بار با دستگاه یا مواد مخصوص پاکسازی کنید.
- بررسی عملکرد فن‌ها و سنسور دما: مطمئن شوید دور کند و دور تند فن رادیاتور به موقع و به درستی عمل می‌کنند.
نتیجه‌گیری؛ بهترین تصمیم چیست؟
در پاسخ به این سوال که «بهترین درجه ترموستات تابستانه و زمستانه چیست؟» باید گفت: بهترین درجه ترموستات، همان درجه‌ای است که شرکت سازنده خودرو در دفترچه راهنما تعیین کرده است.
هیچ نیازی به تعویض فصلی ترموستات یا خارج کردن آن در تابستان وجود ندارد. استفاده از ترموستات استاندارد (معمولاً بین ۸۲ تا ۹۱ درجه بر اساس نوع خودرو) تضمین‌کننده طول عمر موتور، کاهش مصرف سوخت و راندمان بهینه خودروی شما در سردترین روزهای زمستان و گرم‌ترین روزهای تابستان خواهد بود. اگر خودروی شما در تابستان داغ می‌کند، به جای دستکاری ترموستات، رادیاتور، فن و کیفیت مایع خنک‌کننده را بررسی کنید.