نحوه تايم گيری سوپاپ ها در موتورهای مجهز به زنجير تايمر و تسمه تایم +عکس
تنظیم دقیق زمان‌بندی سوپاپ‌ها یا همان تایم‌گیری (Valve Timing)، یکی از حیاتی‌ترین مراحل در تعمیر و اسمبل موتور خودرو است. اگر سوپاپ‌ها و میل‌لنگ در هماهنگی کامل با یکدیگر کار نکنند، موتور یا روشن نمی‌شود، یا با افت شدید قدرت، لرزش و مصرف سوخت بالا مواجه خواهد شد. در بدترین حالت، برخورد پیستون با سوپاپ‌ها می‌تواند فاجعه‌بار باشد و هزینه‌های سنگینی روی دست شما بگذارد.
در این مقاله تخصصی از وبلاگ، قصد داریم به زبان ساده اما کاملاً فنی، نحوه تایم‌گیری موتورهای مجهز به تسمه تایم (Timing Belt) و زنجیر تایم (Timing Chain) را بررسی کنیم. تا انتهای این مطلب با ما همراه باشید.
چرا تایمینگ سوپاپ‌ها تا این حد مهم است؟
موتورهای احتراق داخلی برای تولید قدرت به چرخه چهارمرحله‌ای (مکش، تراکم، احتراق و تخلیه) متکی هستند. باز و بسته شدن دقیق سوپاپ‌های هوا و دود باید با موقعیت دقیق پیستون‌ها در سیلندر تنظیم شود.
- سوپاپ هوا: در زمان مناسب باز می‌شود تا مخلوط هوا و سوخت وارد سیلندر شود.
- سوپاپ دود: در زمان تخلیه باز می‌شود تا گازهای حاصل از احتراق خارج شود.
اگر این هماهنگی حتی به اندازه یک دندانه (یک جابجایی کوچک) به هم بخورد، راندمان موتور به شدت افت می‌کند.
تفاوت‌های اصلی بین تسمه تایم و زنجیر تایم
پیش از اینکه وارد بحث آموزش تایم‌گیری شویم، بهتر است تفاوت این دو سیستم را به صورت خلاصه بدانیم:
- جنس و محل قرارگیری: تسمه تایم از لاستیک فشرده ساخته شده و معمولاً بیرون از بلوک سیلندر (با یک قاب محافظ) قرار دارد. در مقابل، زنجیر تایم فلزی است و درون موتور (غوطه‌ور در روغن موتور) کار می‌کند.
- دوام: تسمه‌ها نیاز به تعویض دوره‌ای (معمولاً بین ۶۰ تا ۱۰۰ هزار کیلومتر) دارند، در حالی که زنجیرهای تایم عمر بسیار طولانی‌تری دارند (معمولاً مادام‌العمر یا بالای ۲۰۰ هزار کیلومتر).
- مکانیزم کشش: تسمه تایم توسط هرزگردها و سفت‌کن‌های مکانیکی یا اتوماتیک تنظیم می‌شود، اما زنجیر تایم به سفت‌کن‌های هیدرولیکی و راهنماهای زنجیر وابسته است.
بخش اول: نحوه تایم‌گیری در موتورهای مجهز به تسمه تایم
تایم‌گیری موتورهای تسمه‌ای نیازمند دقت بالا است. اگر یک دندانه اشتباه کنید، خودرو تایم نخواهد بود. در ادامه مراحل عمومی تایم‌گیری این موتورها را مرور می‌کنیم:
گام ۱: آماده‌سازی و قرار دادن موتور در نقطه مرگ بالا (TDC)
- خودرو را در وضعیت خلاص قرار داده و ترمز دستی را بکشید.
- با استفاده از آچار مخصوص روی پولی میل‌لنگ، موتور را بچرخانید تا پیستون سیلندر شماره یک (معمولاً سمت زنجیر یا تسمه) در بالاترین نقطه خود یعنی TDC (Top Dead Center) قرار گیرد.
- در این حالت، علامت روی پولی میل‌لنگ باید با علامت روی بدنه موتور یا قاب پلاستیکی روبرو شود.
(تصویر پیشنهادی: نشانه‌گذاری روی پولی میل‌لنگ و هم‌راستایی آن با بدنه موتور)
گام ۲: تنظیم میل‌سوپاپ‌ها (Camshafts)
- میل‌سوپاپ‌ها نیز دارای علائم مشخصی (مانند نقطه، خط یا حروف مخفف مانند UP) روی دنده‌ها هستند.
- در برخی موتورها (مانند موتور TU5 پژو)، از پین‌های قفل‌کننده مخصوص استفاده می‌شود که به راحتی در سوراخ‌های دنده میل‌سوپاپ و سرسیلندر چفت می‌شوند تا میل‌سوپاپ‌ها در جای خود قفل شوند.
(تصویر پیشنهادی: استفاده از ابزار قفل‌کن دنده میل‌سوپاپ در موتور TU5)
گام ۳: نصب تسمه تایم جدید
- سفت‌کن (تنشنر) را شل کنید تا تسمه کهنه خارج شود.
- قبل از نصب تسمه جدید، از سلامت پمپ آب (واترپمپ) و هرزگردها مطمئن شوید.
- تسمه جدید را ابتدا از سمت میل‌لنگ بیندازید و به سمت پولی‌های میل‌سوپاپ و هرزگرد هدایت کنید. نکته بسیار مهم: بخش کششی (Tight Side) تسمه نباید شل باشد؛ یعنی سمتی از تسمه که در جهت چرخش موتور تحت فشار است باید کاملاً سفت باشد.
گام ۴: تنظیم سفت‌کن و تست نهایی
- فنر یا تنشنر اتوماتیک را تنظیم کنید تا تسمه به میزان استاندارد سفت شود (معمولاً تست استاندارد این است که تسمه در طولانی‌ترین قسمت با دو انگشت ۹۰ درجه پیچ بخورد).
- موتور را با دست حداقل دو دور کامل (۷۲۰ درجه) در جهت عقربه‌های ساعت بچرخانید.
- پس از چرخش، مجدداً علائم (TDC میل‌لنگ و میل‌سوپاپ‌ها) را بررسی کنید تا مطمئن شوید جابجا نشده‌اند.
بخش دوم: نحوه تایم‌گیری در موتورهای مجهز به زنجیر تایم
موتورهای زنجیر تایم به دلیل وجود قطعات بیشتر (سفت‌کن‌های هیدرولیکی، راهنماها و دنده‌های متصل به CVVT) کمی پیچیده‌تر هستند، اما اصول کلی مشابه موتورهای تسمه‌ای است.
(تصویر پیشنهادی: نمای کامل یک موتور با زنجیر تایم، راهنماها و سفت‌کن هیدرولیکی)
گام ۱: دسترسی به زنجیر و تعیین TDC
- برای تعویض یا تایم‌گیری زنجیر تایم، معمولاً نیاز است که درب سوپاپ و گاهی کارتر روغن و قاب جلو موتور باز شود.
- پیستون سیلندر شماره یک را در حالت TDC قرار دهید. علامت روی دنده میل‌لنگ (کرنک‌شفت) باید با علامت روی بلوک موتور (اغلب یک نقطه یا فلش) تنظیم شود.
گام ۲: توجه به رنگ‌بندی یا لینک‌های رنگی زنجیر تایم
ب بسیاری از زنجیرهای تایم مدرن، دارای لینک‌های رنگی (معمولاً به رنگ طلایی یا مسی) هستند تا کار مکانیک را آسان کنند:
- یک لینک رنگی روی زنجیر باید دقیقا روبروی علامت روی دنده میل‌لنگ قرار گیرد.
- دو لینک رنگی دیگر روی زنجیر باید با علائم دنده‌های میل‌سوپاپ (هوا و دود) هم‌راستا شوند.
(تصویر پیشنهادی: لینک‌های رنگی روی زنجیر تایم و تطبیق آن‌ها با دنده‌های میل‌سوپاپ)
گام ۳: نصب راهنماها و سفت‌کن هیدرولیکی
- راهنماهای زنجیر (Chain Guides) را در جای خود پیچ کنید.
- زنجیر را با دقت روی دنده‌ها بیندازید به طوری که لینک‌های رنگی با نقاط تنظیم منطبق شوند.
- سفت‌کن هیدرولیکی را پس از پین‌گذاری یا هواگیری نصب کنید. با برداشتن پین، سفت‌کن به طور خودکار به زنجیر فشار می‌آورد تا از هرگونه شلی جلوگیری کند.
گام ۴: چرخش آزمایشی موتور
- مانند موتورهای تسمه‌ای، میل‌لنگ را با آچار حداقل دو دور کامل بچرخانید.
- مطمئن شوید که زنجیر به راهنماها گیر نمی‌کند و تمامی علائم پس از چرخش کاملاً در جای خود قرار دارند.
نکات طلایی و اشتباهات رایج در تایم‌گیری سوپاپ‌ها
- هرگز موتور را در جهت خلاف عقربه‌های ساعت نچرخانید: این کار می‌تواند باعث شل شدن تسمه یا پرش زنجیر از روی دنده‌ها شود.
- بررسی جهت چرخش تسمه: اگر از تسمه تایم جهت‌دار استفاده می‌کنید، به فلش‌های روی تسمه که جهت چرخش موتور را نشان می‌دهند دقت کنید.
- تعویض همزمان قطعات جانبی: هنگام تعویض تسمه تایم، حتماً هرزگردها و واترپمپ را بررسی و در صورت نیاز تعویض کنید. گیرپاژ کردن واترپمپ عامل اصلی پاره شدن تسمه تایم است.
- استفاده از ابزار مخصوص (Special Tools): در موتورهای جدید (مانند موتورهای توربو یا دارای سیستم زمان‌بندی متغیر سوپاپ VVT)، چشم‌پوشی از ابزار قفل‌کننده میل‌سوپاپ مساوی با خرابی حتمی تایم است.
نتیجه‌گیری
تایم‌گیری سوپاپ‌ها چه در موتورهای مجهز به تسمه تایم و چه زنجیر تایم، نیازمند حوصله، دقت بالا و ابزار مناسب است. کوچک‌ترین بی‌احتیاطی می‌تواند خسارات مالی سنگینی به سرسیلندر و پیستون‌ها وارد کند. اگر تجربه کافی در این زمینه ندارید، اکیداً توصیه می‌شود این کار را به یک مکانیک متخصص بسپارید. اما اگر به عنوان یک مکانیک یا علاقه‌مند به کارهای فنی این مقاله را مطالعه می‌کنید، رعایت گام‌به‌گام دستورالعمل‌های بالا تضمین‌کننده یک کار بی‌نقص خواهد بود.
اگر در زمینه تایم‌گیری خودروی خاصی سوال دارید، حتماً در بخش نظرات با ما در میان بگذارید تا کارشناسان ما پاسخگوی شما باشند.