وظیفه سنسور دور موتور، سنسور اکسیژن و سنسور دمای آب و عیب یابی
وظیفه سنسور دور موتور، سنسور اکسیژن و سنسور دمای آب و راهنمای عیب‌یابی آن‌ها
خودروهای امروزی مجموعه‌ای پیچیده از قطعات مکانیکی و الکترونیکی هستند که با همکاری یکدیگر کار می‌کنند. در قلب این سیستم الکترونیکی، ECU (کامپیوتر خودرو) قرار دارد که مانند مغز متفکر خودرو عمل می‌کند. اما ECU برای تصمیم‌گیری درست، نیاز به چشم و گوش دارد؛ این چشم و گوش‌ها همان سنسورها هستند.
در میان ده‌ها سنسور موجود در خودرو، سه سنسور نقش حیاتی‌تر و کلیدی‌تر در عملکرد موتور، مصرف سوخت و کاهش آلایندگی دارند: سنسور دور موتور، سنسور اکسیژن و سنسور دمای آب.
در این مقاله جامع از وبلاگ، قصد داریم به زبان ساده اما تخصصی، وظیفه هر یک از این سنسورها را بررسی کرده و روش‌های عیب‌یابی و نشانه‌های خرابی آن‌ها را به شما آموزش دهیم. پس تا پایان با ما همراه باشید.
۱. سنسور دور موتور (RPM Sensor یا میل‌لنگ)؛ ضربان‌ساز موتور
سنسور دور موتور که در برخی خودروها با نام سنسور میل‌لنگ نیز شناخته می‌شود، یکی از حیاتی‌ترین سنسورهای خودرو است. بدون این سنسور، موتور ماشین اصلا روشن نمی‌شود!
وظیفه سنسور دور موتور چیست؟
تشخیص سرعت چرخش موتور (RPM): این سنسور اطلاعات دقیقی از دور موتور را به ECU ارسال می‌کند.
تعیین دقیق موقعیت پیستون‌ها: ECU با استفاده از این اطلاعات می‌داند که کدام پیستون در چه موقعیتی (مثلاً نقطه مرگ بالا) قرار دارد.
زمان‌بندی جرقه و پاشش سوخت: بر اساس اطلاعات این سنسور، ECU فرمان زمان دقیق جرقه زدن شمع‌ها و پاشش سوخت توسط انژکتورها را صادر می‌کند.
نشانه‌های خرابی سنسور دور موتور
اگر این سنسور خراب شود یا عملکرد آن مختل گردد، نشانه‌های زیر ظاهر می‌شوند:
خودرو روشن نمی‌شود (استارت می‌خورد اما روشن نمی‌شود): چون ECU نمی‌داند چه زمانی باید جرقه تولید کند.
خاموش شدن ناگهانی خودرو: ممکن است خودرو در حال حرکت ناگهان خاموش شود.
افت شدید شتاب و قدرت موتور.
توقف عملکرد دورسنج (عقربه دور موتور در هنگام استارت حرکت نمی‌کند).
عیب‌یابی سنسور دور موتور
بررسی ظاهری و سیم‌کشی: گاهی اوقات تجمع براده‌های آهن روی سر سنسور (به دلیل خاصیت آهنربایی) مانع از عملکرد صحیح آن می‌شود. تمیز کردن سر سنسور اغلب مشکل را حل می‌کند.
استفاده از دستگاه دیاگ: خطای این سنسور به راحتی در دستگاه دیاگ قابل مشاهده است.
بررسی مقاومت (با مولتی‌متر): در برخی خودروها می‌توان با استفاده از مولتی‌متر، مقاومت سنسور را طبق دستورالعمل سازنده بررسی کرد.
۲. سنسور اکسیژن (Oxygen Sensor یا لامبدا سنسور)؛ نگهبان مصرف سوخت و محیط زیست
سنسور اکسیژن در مسیر لوله اگزوز (قبل و بعد از کاتالیزور) نصب می‌شود. وظیفه اصلی این سنسور، اندازه‌گیری میزان اکسیژن نسوخته در دود خروجی از موتور است.
وظیفه سنسور اکسیژن چیست؟
ترکیب سوخت و هوا در موتور باید در نسبت ایده‌آلی باشد (معمولاً ۱۴.۷ گرم هوا به ۱ گرم سوخت که به آن نسبت استوکیومتری می‌گویند).
اگر اکسیژن دود کم باشد، یعنی مخلوط «غنی» است (سوخت زیاد و هوا کم).
اگر اکسیژن دود زیاد باشد، یعنی مخلوط «رقیق» است (سوخت کم و هوا زیاد). سنسور اکسیژن این اطلاعات را به ECU می‌دهد تا حجم پاشش سوخت را لحظه به لحظه تنظیم کند تا هم مصرف سوخت بهینه باشد و هم کاتالیزور آسیب نبیند.
نشانه‌های خرابی سنسور اکسیژن
افزایش چشمگیر مصرف سوخت: شایع‌ترین علامت خرابی سنسور اکسیژن است.
روشن شدن چراغ چِک موتور: ECU با دریافت داده‌های نامعتبر، چراغ چک را روشن می‌کند.
خروج دود سیاه از اگزوز: به دلیل احتراق ناقص و ترکیب غنی سوخت.
کاهش شتاب و واکنش ضعیف موتور به پدال گاز.
رایحه نامطبوع (بوی تخم‌مرغ گندیده یا سوخت خام) از اگزوز.
عیب‌یابی سنسور اکسیژن
بررسی با دستگاه دیاگ: پارامترهای سنسور اکسیژن (ولتاژ خروجی که معمولاً بین ۰.۱ تا ۰.۹ ولت نوسان می‌کند) باید به صورت موجی تغییر کنند. ثابت ماندن ولتاژ نشان‌دهنده خرابی سنسور است.
بررسی ظاهری: رسوب دوده، روغن یا ضد یخ روی سر سنسور می‌تواند آن را از کار بیندازد. (سنسور اکسیژن قطعه‌ای مصرفی است و معمولاً هر ۱۰۰,۰۰۰ کیلومتر نیاز به تعویض دارد).
۳. سنسور دمای آب (Coolant Temperature Sensor یا CTS)؛ دماسنج هوشمند موتور
این سنسور دمای مایع خنک‌کننده موتور (آب رادیاتور) را اندازه‌گیری کرده و به ECU گزارش می‌دهد. نباید این سنسور را با فشنگی آب که فقط برای آمپر روی داشبورد است اشتباه بگیرید (البته در بسیاری از خودروهای مدرن، هر دو وظیفه در یک سنسور ادغام شده است).
وظیفه سنسور دمای آب چیست؟
تنظیم پاشش سوخت در استارت سرد: وقتی موتور سرد است، سنسور به ECU می‌گوید سوخت بیشتری تزریق کند تا ماشین راحت‌تر روشن شود و اصطلاحاً «کله نکند».
کنترل دور آرام (Idle): با گرم شدن موتور، دور آرام را کاهش می‌دهد.
مدیریت فن‌های رادیاتور: در بسیاری از خودروها، ECU بر اساس دمای دریافتی از این سنسور، فرمان روشن شدن دور کند یا تند فن رادیاتور را صادر می‌کند.
نشانه‌های خرابی سنسور دمای آب
دیر روشن شدن خودرو در هوای سرد: موتور با استارت اول روشن نمی‌شود.
جوش آوردن بی‌دلیل خودرو: اگر سنسور دمای بالا را به ECU گزارش نکند، فن‌ها به موقع روشن نمی‌شوند و ماشین جوش می‌آورد.
عملکرد نادرست آمپر آب: نوسان شدید یا عدم حرکت عقربه آمپر آب.
فن‌های رادیاتور یکسره کار می‌کنند: به عنوان حالت ایمنی (Safe Mode)، وقتی ECU سیگنال درستی دریافت نکند، فن‌ها را یکسره روشن نگه می‌دارد تا موتور آسیب نبیند.
افزایش مصرف سوخت: اگر سنسور فکر کند موتور همیشه سرد است، سوخت بیشتری پاشیده می‌شود.
عیب‌یابی سنسور دمای آب
بررسی با دیاگ: دمای موتور را در دستگاه دیاگ با دمای واقعی موتور (که با ترمومتر لیزری اندازه گرفته می‌شود) مقایسه کنید. اگر اختلاف زیادی وجود داشته باشد، سنسور خراب است.
بررسی مقاومت: با استفاده از مولتی‌متر در دماهای مختلف (آب سرد و آب گرم)، مقاومت سنسور را اندازه‌گیری کنید. مقاومت این سنسور با افزایش دما باید کاهش یابد (NTC).
بررسی سیم‌کشی و سوکت: قطعی سیم یا سولفاته شدن سوکت بسیار شایع است.
جدول مقایسه سریع سنسورها
نام سنسور وظیفه اصلی نشانه بارز خرابی محل نصب
دور موتور تعیین سرعت موتور و زمان جرقه روشن نشدن خودرو / خاموش شدن ناگهانی روی پوسته گیربکس (نزدیک فلایویل) یا میل‌لنگ
اکسیژن کنترل نسبت سوخت به هوا افزایش مصرف سوخت / دود سیاه روی لوله اگزوز
دمای آب اندازه‌گیری دمای موتور و کنترل فن جوش آوردن / کار کردن یکسره فن روی محفظه ترموستات یا سرسیلندر
سخن پایانی
سلامت سنسورهای خودرو مستقیماً روی جیب شما و طول عمر موتور تأثیر دارد. خرابی هر یک از این سه سنسور (دور موتور، اکسیژن و دمای آب) می‌توانند مصرف سوخت را بالا ببرند، به کاتالیزور آسیب بزنند و شما را در جاده سرگردان کنند.
پیشنهاد می‌شود در صورت روشن شدن چراغ چک یا مشاهده هر یک از علائم ذکر شده، از دستکاری‌های خودسرانه پرهیز کرده و با مراجعه به یک تعمیرکار مجرب و استفاده از دستگاه دیاگ، به سرعت مشکل را ریشه‌یابی و حل کنید.
اگر شما هم تجربه‌ای در خصوص تعویض یا خرابی این سنسورها دارید، حتماً در بخش نظرات با ما و دیگر خوانندگان به اشتراک بگذارید!